सध्याच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. इन्स्टाग्राम (Instagram) हे केवळ फोटो किंवा रील शेअर करण्याचे माध्यम राहिलेले नाही, तर मित्र आणि कुटुंबीयांशी गप्पा मारण्याचे (Chatting) एक प्रमुख साधन बनले आहे. पण, जर तुम्ही तुमच्या गोपनीयतेबाबत (Privacy) जागरूक असाल, तर तुमच्यासाठी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि मोठी बातमी आहे. ८ मे २०२६ पासून इन्स्टाग्राम आपली ‘एंड-टू-एंड एन्क्रिप्टेड’ (End-to-End Encrypted – E2EE) डायरेक्ट मेसेज सेवा अधिकृतपणे बंद करणार आहे.
मेटा (Meta) कंपनीच्या या निर्णयामुळे जगभरातील कोट्यवधी युजर्सच्या प्रायव्हसीवर परिणाम होणार आहे. हा बदल का होत आहे? याचा तुमच्यावर काय परिणाम होईल? आणि तुमचा डेटा सुरक्षित ठेवण्यासाठी तुम्ही काय पावले उचलली पाहिजेत? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे आपण या ब्लॉगमध्ये जाणून घेणार आहोत.
‘एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन’ (E2EE) म्हणजे काय?
सगळ्यात आधी हे समजून घेणे गरजेचे आहे की ‘एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन’ म्हणजे नक्की काय. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा तुम्ही एखाद्याला एन्क्रिप्टेड मेसेज पाठवता, तेव्हा तो मेसेज एका गुप्त कोडमध्ये बदलतो. तो मेसेज फक्त पाठवणारा आणि ज्याला तो पाठवला आहे तोच व्यक्ती वाचू शकतो. मध्ये कोणतीही तिसरी व्यक्ती, हॅकर, पोलीस यंत्रणा, किंवा खुद्द इन्स्टाग्राम (मेटा) कंपनीलाही तो मेसेज वाचता येत नाही. सुरक्षेच्या आणि गोपनीयतेच्या दृष्टिकोनातून हे एक अत्यंत प्रभावी तंत्रज्ञान मानले जाते.
इन्स्टाग्रामने २०२१ मध्ये या फिचरची चाचणी सुरू केली होती आणि २०२३ च्या आसपास ते काही देशांमध्ये युजर्ससाठी ‘ऑप्ट-इन’ (निवडल्यास उपलब्ध) तत्त्वावर आणले गेले. २०२२ मध्ये रशिया-युक्रेन युद्धाच्या काळात, तिथल्या नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठी मेटाने हे फिचर प्रकर्षाने उपलब्ध करून दिले होते. पण आता, कंपनीने याला पूर्णविराम देण्याचा निर्णय घेतला आहे.
ALSO READ:POCO X8 Pro Series Launch in India: ९०००mAh बॅटरी आणि भन्नाट फीचर्स!
मेटाने हा निर्णय का घेतला? (मुख्य कारणे)
इतके सुरक्षित फिचर असूनही मेटा हे का बंद करत आहे, यामागे काही प्रमुख कारणे आहेत:
१. युजर्सचा कमी प्रतिसाद (Low Adoption Rate):
मेटाच्या प्रवक्त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, इन्स्टाग्रामवर खूप कमी लोकांनी हे ‘एन्क्रिप्टेड चॅट’ फिचर ॲक्टिव्हेट केले होते. व्हॉट्सॲप (WhatsApp) प्रमाणे हे इन्स्टाग्रामवर ‘डिफॉल्ट’ (आधीपासूनच चालू) नव्हते. युजर्सना स्वतः सेटिंग्जमध्ये जाऊन ते चालू करावे लागत होते, जे बहुतांश लोकांनी केले नाही. त्यामुळे न वापरले जाणारे फिचर कंपनीला काढून टाकायचे आहे.
२. वाढता सरकारी आणि कायदेशीर दबाव (Regulatory Pressure):
हा केवळ तांत्रिक निर्णय नाही, तर यामागे जागतिक राजकारण आणि सायबर सुरक्षेचे मोठे कारण आहे. अमेरिका, ब्रिटन आणि युरोपियन युनियनमधील सरकारे मेटासारख्या कंपन्यांवर दबाव टाकत आहेत. ब्रिटनचा ‘ऑनलाइन सेफ्टी ॲक्ट २०२३’ (Online Safety Act 2023) यांसारख्या कायद्यांनुसार, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर चालणाऱ्या बेकायदेशीर कृत्यांना आळा घालणे कंपनीची जबाबदारी आहे.
३. ‘गोइंग डार्क’ ची समस्या (The “Going Dark” Phenomenon):
एन्क्रिप्शनमुळे सायबर गुन्हेगार, दहशतवादी किंवा बाल लैंगिक अत्याचार (CSAM) यांसारख्या गुन्ह्यांमध्ये सामील असलेले लोक सुरक्षितपणे संवाद साधतात. याला गुप्तचर यंत्रणांच्या भाषेत ‘Going Dark’ (अंधारात राहणे) म्हटले जाते. पोलिसांना तपास करण्यासाठी माहिती हवी असल्यास एन्क्रिप्शनमुळे मेटा ती देऊ शकत नव्हती. आता हे फिचर काढून टाकल्याने मेटा या चॅट्सचे मॉडरेशन आणि स्कॅनिंग करू शकेल.
युजर्सवर याचा काय परिणाम होईल?
८ मे २०२६ नंतर इन्स्टाग्रामवरील संवादाची पद्धत पूर्णपणे बदलेल:
- गोपनीयता संपुष्टात येईल: तुमचे इन्स्टाग्रामवरील चॅट्स आता फेसबुक मेसेंजरच्या (Facebook Messenger) सामान्य चॅट्सप्रमाणे होतील. म्हणजेच, गरजेनुसार किंवा संशयास्पद वाटल्यास मेटाचे एआय (AI) आणि मॉडरेशन टूल्स तुमचे चॅट्स स्कॅन करू शकतात.
- जुन्या चॅट्सचा धोका: जर तुमचे सध्याचे काही चॅट्स एन्क्रिप्टेड असतील, तर ८ मे नंतर ते वाचणे किंवा मिळवणे कठीण होऊ शकते. त्यामुळे डेटा गमावण्याची भीती आहे.
८ मे पूर्वी युजर्सनी कोणती पावले उचलली पाहिजेत?
तुमचे कोणतेही महत्त्वाचे मेसेज, फोटो किंवा व्हिडिओ गहाळ होऊ नयेत यासाठी तुम्हाला काही तातडीची पावले उचलावी लागतील:
१. तुमचे इन्स्टाग्राम ॲप अपडेट करा:
सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची पायरी म्हणजे तुमच्या मोबाईलमधील इन्स्टाग्राम ॲप अपडेट करणे. जुन्या व्हर्जनवर तुम्हाला तुमचा डेटा डाऊनलोड करण्यात अडचणी येऊ शकतात. त्यामुळे गुगल प्ले स्टोअर (Google Play Store) किंवा ॲपल ॲप स्टोअरवर (Apple App Store) जाऊन ॲप तातडीने अपडेट करा.
२. तुमचा डेटा डाऊनलोड करा (Backup Your Data):
इन्स्टाग्राम लवकरच ज्या युजर्सचे चॅट्स एन्क्रिप्टेड आहेत, त्यांना ॲपमध्ये एक ‘नोटिफिकेशन’ पाठवण्यास सुरुवात करेल. या नोटिफिकेशनमध्ये तुम्हाला तुमचा डेटा (मेसेजेस, मीडिया) कसा डाऊनलोड करायचा याच्या सूचना दिल्या जातील. तुम्ही स्वतःहून सेटिंग्जमध्ये जाऊन ‘Download Your Information’ या पर्यायाचा वापर करून तुमच्या संपूर्ण चॅट्सचा बॅकअप तुमच्या मोबाईल किंवा कॉम्प्युटरवर सेव्ह करून ठेवू शकता.
३. संवेदनशील संवादांसाठी पर्याय शोधा:
जर तुम्ही तुमचे पासवर्ड्स, बँक डिटेल्स, किंवा अत्यंत खाजगी माहिती इन्स्टाग्राम चॅटवर शेअर करत असाल, तर आता ती सवय बदलण्याची वेळ आली आहे.
गोपनीयतेसाठी आता कोणता पर्याय उरला आहे?
ज्या युजर्सना आपल्या मेसेजेसची पूर्ण सुरक्षा हवी आहे, त्यांच्यासाठी मेटानेच एक स्पष्ट पर्याय दिला आहे – व्हॉट्सॲप (WhatsApp).
व्हॉट्सॲपवर अद्यापही ‘एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन’ बाय डिफॉल्ट (By default) लागू आहे. म्हणजेच, तिथे तुमचे मेसेज सुरक्षित आहेत. त्यामुळे, जर तुम्हाला तुमचे खाजगी किंवा संवेदनशील संभाषण कोणालाही (अगदी मेटालाही) वाचू द्यायचे नसेल, तर इन्स्टाग्राम ऐवजी व्हॉट्सॲपचा वापर करणे हाच सर्वात शहाणपणाचा आणि सुरक्षित पर्याय आहे.
इन्स्टाग्रामवरून एन्क्रिप्टेड चॅट्स हटवण्याचा मेटाचा निर्णय हा प्रायव्हसी (गोपनीयता) आणि सुरक्षितता (Security) या दोन गोष्टींमधील समतोल साधण्याचा प्रयत्न आहे. एकीकडे यामुळे बाल संरक्षण आणि सायबर गुन्ह्यांना आळा बसेल असा दावा केला जात आहे, तर दुसरीकडे सामान्य युजर्सच्या खाजगीपणावर गदा येत असल्याची टीकाही होत आहे. कारण काहीही असले तरी, एक गोष्ट निश्चित आहे की ८ मे २०२६ नंतर तुमचे इन्स्टाग्राम चॅट्स पूर्वीसारखे खाजगी राहणार नाहीत. त्यामुळे वेळीच सावध व्हा आणि तुमचा महत्त्वाचा डेटा बॅकअप करून घ्या.